Tag Archives: Finnmark

Hoe Stállu verdween uit Kvalsund

-Voor de oorlog was de Samische tijd, vertelde Marion Palmer. Een paar oudere mensen die ze interviewde voor haar boek Bare kirka sto igjen, vertelden over de Juovllastállu, een soort Samische kersttrol. Vervolgens zeiden ze snel: Maar zullen we nu maar hebben over de evacuatie?

“Ik denk dat ik dit kan zeggen: was de evacuatie er niet geweest, dan had ik misschien even goed Samisch als Noors gesproken. Ik begreep immers veel Samisch toen ik nog een jongen was. Nou begrijp ik niks meer.”
Dat zei Jan Israelsen, geboren in 1931, tegen Marion Palmer.

Marion Palmer leest voor. Foto: Karin Swart-Donders.

De oorlog betekende de doodssteek voor de Samische cultuur in Kvalsund, net als in veel andere kleine kustgemeenschappen. Toen de eerste vluchtelingen terugkeerden in de zomer van 1945, stond er letterlijk bijna geen gebouw meer overeind. En de wederopbouw gebeurde op Noorse premissen. En daarin was weinig tot geen plaats voor de Samische geschiedenis.

Geschiedkundige Ivar Bjørklund zegt het zo in zijn nawoord:

– Kvalsund ging de oorlog in als een arm Samisch buitengewest (met Kvænske en Noorse inslagen) zonder wegverbinding of stroom of andere maatschappelijke verworvenheden. Tien jaar later ontmoeten we een pulserende maatschappij waar het Samische tot het verleden behoort en waar Engelse Quakers, Zuid-Noorse leraren en timmermannen, Duitse werkgevangenen en niet in het minst een Noorse wederopbouwbureaucratie een hele nieuwe werkelijkheid hebben geschapen- zowel materieel als mentaal. En door de voortdurende uitspraken van individuen begrijpen we zowel welke prijs ze hebben betaald als hoe ze hun nieuwe wereld het hoofd konden bieden.

De vernoorsing was al voor de eeuwwisseling op gang. Niettemin rekende volgens Bjørklund in 1944 het merendeel zich nog Samisch of Kvænsk van de ongeveer 70.000 mensen die toen leefden in Noord-Troms en Finnmark. (Op andere plaatsen heb ik gelezen over 60.000 inwoners) De meesten leefden van wat de zee en het strand boden, vaak gecombineerd met landbouw of veeteelt op zeer kleine schaal.

De wederopbouw werd geregisseerd vanuit het zuiden. Het was een gigantisch project en heel erg Noors, met een gelijkheidsideaal en veel formulieren om in te vullen. Er werd geen rekening gehouden met de culturele diversiteit in het noorden, iedereen kreeg gelijke huizen en gelijke stallen met plaats voor drie beesten.
Meegaan met de Noorse maatschappij was voor de arme bevolking van Finnmark een manier om deel te nemen aan de vooruitgang, misschien de enige manier.

-På dette viset ble det klart for hele befolkningen i de brente områdene at ferdigheter i norsk språk og kultur var en absolutt forutsetning for å kunne delta i den utviklingen som nå sto for døra- både i landsdelen og landet for øvrig. Søringenes undring over de haleløse flyktningene var et tilbakelagt kapittel, heretter var framtida norsk. (Bjørklund in het nawoord van Marion Palmer, 2010).

Alleen de kerk stond er nog

Cover boek "Alleen de kerk stond er nog" van Marion PalmerVandaag 67 jaar geleden gaf Hitler de Duitse troepen bevel om de bewoners van Finnmark en Noord-Troms gedwongen te evacueren en alles, alles plat te branden bij hun terugtrekking.

Van de ongeveer 60.000 bewoners in dit gebied deed ongeveer tweederde mee aan wat bekend is geworden als “de evacuatie”- de vlucht naar zuiderlijker gebieden van Noorwegen. Over land of in volgepakte boten. Ongeveer 25.000 mensen verscholen zich en bleven die winter onder zeer moeilijke omstandigheden, de zogenaamde “holbewoners”. Hiervan overleefden honderden het niet.

Heel Finnnmark werd letterlijk met de grond gelijk gemaakt om het de Russische en geallieerde troepen zo moeilijk mogelijk te maken. Huizen, stallen, fabrieken, scholen, ziekenhuizen, kerken, alles wat er was.

Marion Palmer interviewde bijna zestig ouderen in Kvalsund, een plaatsje iets ten zuiden van Hammerfest. Die wilden graag vertellen. In Kvalsund was de kerk het enige gebouw dat nog stond toen de vluchtelingen begonnen terug te keren zomer 1945.

Veel mensen in het zuiden dachten dat die vluchtelingen uit Finnmark maar primitief waren. Kennelijk hoefde je voor zulke vooroordelen zelfs niet zuidelijker te gaan dan Sørreisa, midden in de provincie Troms. Hier een klein stukje uit het verhaal van Betty Mathisen, geboren 1922.

– Papa was al ziek op de dag van de evacuatie. Het was zijn hart. Hij zat op het strand en wachtte op de boot met een wollen deken om zich heen terwijl de Duitsers een pistool in de rug van ons anderen zetten en ons uit onze huizen dwongen. Hij stierf in Sørreisa en is daar begraven.
De boot kwam zeker uit Hammerfest. In het ruim waren heel veel meubels opgestapeld en er waren veel geesteszieken aan boord. Wij hadden ook twee geesteszieke meisjes bij ons die bij ons op Skjåholmen woonden. Die waren Fins. Op Kargenes hadden ze er ook twee wonen. Die waren er ook bij. Al die geesteszieken werden in Tromsø afgeleverd.
Mijn broer Hagnar en mijn oudste zus woonden in Sørreisa. Dus daar gingen we van de boot. Nieuwsgierige mensen stonden op de kade.
– Kijk eens! Ze hebben geen staart!
Ja, dat zeiden ze. Die wonden genezen nooit.

Opmerkelijk hoe levendig deze mensen vele tientallen jaren later vertellen over hun ervaringen. Palmer voegde geen commentaar toe, knipte en redigeerde alleen. Bijzonder om die verschillende stemmen te horen: vrouwen, kinderen, mannen, mensen met een Samische, Noorse of Kvenske achtergrond.

Marion Palmer: Bare kirka sto igjen. Fortellinger om krigen i Finnmark. Spartacus Forlag, 2010.

Wikipedia-artikel over
Tvangsevakueringen og nedbrenningen av Finnmark og Nord-Troms (Noors).