Tag Archives: 22/7

De wegen naar Utøya

Herostratos legde in 356 voor Christus de Artemis-tempel in Efeze in de as. Die tempel was een van de zeven wereldwonderen. Zijn drijfveer was de wens om gezien en herinnerd te worden. Herostratus werd ter dood gebracht en van de autoriteiten mocht niemand zijn naam nog noemen.
Omslag van het boek van Aage Storm Borchgrevink. Foto: Gyldendal.

Maar hij werd niet vergeten, hij slaagde in zijn opzet, want ook nu wordt het begrip “herostratische beroemdheid” nog gebruikt.

Zucht naar eeuwige beroemdheid, afgunst door iemand die zelf middelmatige talenten heeft. Zulke motieven zagen klassieke schrijvers achter Herostratos’ wandaad. Bovendien was de vernietiging van de prachtige tempel een soort kunstwerk in zichzelf, de uitdrukking van een gitzwarte en negatieve esthetiek. Het mooiste op aarde vernietigen is gruwelijk, zinloos maar ook fascinerend.

Om te begrijpen waarom Anders Behring werd zoals hij werd en kon doen wat hij deed op 22 juli 2011, onderzocht Aage Storm Borchgrevink een veelheid aan bronnen. Onder andere gebruikt hij voorbeelden uit de klassieke geschiedenis en de wereldliteratuur. Hij ziet bijvoorbeeld overeenkomsten tussen de zelfuitgenoemde ridder justitiarius Andrew Berwick, die in zijn decoreerde uniform de wereld zal redden, en de fictieve, zelfingebeelde ridder uit het werk van Cervantes. Don Quichot. Ook ziet hij overeenkomsten tussen de film Avatar en het verlangen van Breivik om iets als “zijn eigen avatar te worden”.

Borchgrevink maakte ook gebruik van rapporten van een centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie, van de kinderbescherming en van een rechtszaak tussen de jonge Anders’ vader en moeder. Het huwelijk tussen diplomaat Jens Breivik en Wenche Behring hield op toen Anders anderhalf jaar oud was, en Wenche verhuisde terug naar Oslo met Anders en zijn oudere halfzus. Buren en later ook het centrum waren zeer bezorgd over de relatie tussen de moeder en haar zoon. Ze zagen een moeder die het ene moment een bijna symbiotische relatie met haar zoon heeft en hem het volgende ogenblik openlijk dood wenst. Ze adviseerden uithuisplaatsing, een advies dat in die tijd niet vaak werd gegeven. De rechter besloot echter toch dat de moeder en niet de vader de zorg kreeg voor de jongen.

De auteur interviewde ook voormalige klasgenoten en vrienden. We volgen in het boek Anders door zijn kinderjaren en als jongere en later volwassene. Daarmee wordt het boek veel meer dan alleen een biografie, maar ook een beschrijving van het land en de hoofdstad in de laatste decennia. De jaren op de prestigieuze school, waar hij uit de toon viel tussen kinderen uit een hogere klasse. Als tagger, graffitispuiter, wist hij respect te verwerven. Bij die grafitti ging het, typisch genoeg, niet om schoonheid, maar vooral om je naam op zo veel mogelijk, liefst moeilijk bereikbare plaatsen, te spuiten. Zijn grafittinaam was Morg, de naam van een sadistische beul uit een beroemde stripserie. De esthetiek van de vernietiging. Anders cv-buildend in de jongerenafdeling van de behoorlijk rechtse Vooruitgangspartij, en aan de gang met bedrijfjes die een voor een mislukken. Behalve het bedrijf dat vervalste diploma’s levert, met steun van zijn moeder. Anders die bijna al zijn tijd gebruikt achter de computer in zijn jongenskamer met het spel World of Warcraft, ondertussen werkend aan zijn ‘compendium’. Een veelheid aan avatarts, e-mailadressen, dekmantels.

We volgen ook een aantal jongeren en volwassenen die zich die vrijdag 22 juli op Utøya bevinden, nog geheel onwetend van wat er die middag gaat gebeuren. Jongeren die zich brak uit hun slaapzak hijsen, of die juist al uren politiek aan het discussieren zijn. De mevrouw van de eerste hulp die die nacht een meisje moest troosten dat gestoken was door een mug. Bano Rashid die graag haar laarzen uitleent als Gro Harlem Brundland aankomt op het drassige eiland. Van een paar weten we dat ze het gaan overleven, en van een paar weten we dat ze dat niet gaan doen. Stuk voor stuk hebben ze een boeiende geschiedenis en beweegredenen om zich aangetrokken te voelen tot het gedachtengoed van de AUF – en elk hun eigen psychische wegen naar het beroemde jaarlijkse zomerkamp op het eiland.

Had 22 juli voorkomen kunnen worden als er beter voor de jonge Anders was gezorgd? Borchgrevink denkt van wel. Hij vertelt dat hij door het werk aan dit boek 22 juli niet langer ziet als een politieke daad. Veel meer zijn de terreurdaden volgens hem het gevolg van gebrek aan zorg in het gezin, het overgaan van slechte gehechtheidspatronen van generatie op generatie – de moeder was in haar jeugd ook mishandeld – en het daar uit voortkomende lijden op individueel niveau. Daaruit verklaart hij het totale gebrek aan empathie en de enorme geldingsdrang.

Aage Storm Borchgrevink (1969) schreef eerder over onder andere de conflicten in de Balkan en de Kaukasus. In 2004 won hij de Ossietsky-prijs van de Noorse afdeling van PEN voor zijn inzet voor de vrijheid van meningsuiting.

Je merkt de hele tijd dat hier een ervaren schrijver en researcher aan het werk is. Ook een die dingen durft te publiceren waar andere media over zwegen. Hij citeert uit vertrouwelijke rapporten van het centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie, tegen de wens van Breiviks moeder. Normaliter wil je de persoonlijke levenssfeer van onschuldigen niet aantasten, maar voor Borchgrevink is het belangrijker om beter te begrijpen hoe de moordenaar van 77 mensen tot zijn daden is gekomen. In zijn ogen moet de openbaarheid in dit geval zwaarder wegen dan het recht op privacy van familieleden.

Dit boek werd in 2012 genomineerd voor de prestigieuze Brageprijs, maar won hem om onbegrijpelijke redenen niet. Het is het meest inzichtgevende boek over 22 juli dat ik ken. Zonder meer het beste boek dat ik het afgelopen jaar heb gelezen.

Aage Storm Borchgrevink: En norsk tragedie. Anders Behring Breivik og veiene til Utøya. Gyldendal, 2012.

Vragen in de wind


Mari Boine zong tijdens het herdenkingsconcert gisteren een tekst van Nils-Aslalk Valkeapää.
Jearrat biekkas, vragen in de wind.
Waarom waait de wind, waarom vliegen vogels, waarom vallen de bladeren van de bomen, waarom zomer, waarom donkere tijd. Maar hij hoort niets anders dan het suizen van de wind, terwijl hij zingt in de wind. De tweede strofe lijkt te gaan over een baby, kleine vingertjes, eerste woordjes.

Het gedicht komt uit zijn bundel Ruoktu váimmus uit 1985. Die bundel is in het Zweeds herdicht als Vidderna inom mig (1987) door Pehr Henrik Nordgren. In het Noors herdicht als Vindens veier (1990) door Laila Stien. In het Engels herdicht als Trekways of the Wind (1994), door Ralph Salisbury, Lars Nordström en Harald Gaski.

Zal de tekst hier publiceren na toestemming. Mogelijk ook een herdichting.

Herdichting Anne Bøe

Ik wilde knallen
maar iedereen was zo lief tegen mij

     ze zeiden democratie
en stuurden ze het land uit

wij zijn een natie wij met
openheid voor allen
     meer democratie

er zouden meer kunnen komen
er zouden veel kunnen komen

     ik wilde wij wilden knallen
na wat hij deed tegen allen

wilden meer democratie
     ons kleine land
met plaats voor allen

     zijn wij een trotse natie, wij met
zij die we het land uit sturen

staan vast als de bergen vallen
     een knikkende natie wij en

we herdenken lege stoelen aan het water

zijn een moderne natie, wij met
de kinderen het land uit gestuurd
     een klein land

echt elk

     wilde knallen maar het land heeft
zijn eigen logica zo lief
verenigt en geeft naam aan de massa en

het individu moet gaan
met ons missende gezicht

Herdichting van Anne Bøe: (jeg ville rase)
Het oorspronkelijke gedicht in het Noors
Herdichting met toestemming van de dichter. Is nog lang niet af en kom vooral met opmerkingen. Doen!

wat gedachten

De zaak en het circus

Twee jongens uit Bardu werden 22 juli gedood op Utøya. Twee families in Bardu bereiden zich nu voor op de rechtszaak die maandag begint. Allen zien er tegenop en hopen op zo weinig mogelijk media-aandacht.

Antwoorden op hun vele vragen, dat hopen de ouders en broer van Anders Kristiansen te krijgen. De lokale krant Nye Troms had op 10 april een interview met ze. Heel lang was er onzekerheid over het lot van Anders. Zijn broer kreeg op 22 juli te horen dat hij in een voet gewond was en in een ziekenhuis lag. Maar hij bleek niet in dat ziekenhuis of in enig ander ziekenhuis te liggen. Pas op 28 juli was het zeker dat hij was omgekomen. Er is nog steeds veel onduidelijk over waar Anders, die op dat moment op wacht was, zich bevond toen de moordenaar zich naar het tentenkamp op het eiland begaf. Was hij in het tentenkamp of kwam hij er naar toe rennen om anderen te waarschuwen?

Woede en frustratie
De familie zal de rechtszaak volgen vanuit de rechtbank in Tromsø en in Oslo. Ze hopen dat Breivik toerekeningsvatbaar wordt verklaard en een gevangenisstraf krijgt. Zoals bekend zijn er twee onderzoeken geweest naar Breiviks psychische toestand, met zeer uiteenlopende conclusies.
Ze zien er tegenop, vrezen dat het een groot mediacircus wordt. Over al die media-aandacht zegt de vader:
– Veel van wat in de media naar voren komt schept woede en frustratie. Het gemis is er de hele tijd. Maar je krijgt nooit de kans om het verdriet te verwerken.

Blauw als de hemel
De moeder vertelt dat Anders haar vroeg om een kleed voor hem te maken. Met zijn handen gaf hij de afmetingen aan. En de kleur: “blauw als de zee en de hemel” moest het zijn. Waar hij het voor nodig had begreep ze niet, maar ze maakte het, net voor hij naar Utøya vertrok was het af. In de week onzekerheid maalden die woorden door haar hoofd. Blauw als de zee en de hemel. En in zijn kist kreeg hij dat kleed mee, dat precies breed en lang genoeg bleek te zijn.

Afschermen
Ook de ouders en zus van Gunnar Linaker proberen zich af te schermen van alle media-aandacht. Ook zij hopen dat het media-circus zo klein mogelijk wordt. Dat vertelt Nye Troms op 14 april. De ouders denken bijvoorbeeld dat ze de radio en tv uit zullen doen als het te veel wordt. Ze krijgen liever informatie via hun juridisch hulpverlener (bistandsadvokat) in plaats van via de massamedia.
Voor hen is het niet zo belangrijk of Breivik wel of niet toerekeningsvatbaar wordt verklaard. Als hij maar niet meer in de maatschappij terugkomt.

Rechtsprincipes
– Het is heel belangrijk dat de rechtszaak op de juiste wijze verloopt en volgens onze rechtsprincipes, zegt vader Roald.
Want, hoe begrijpelijk gedachten aan wraak ook zijn, het is niet de weg te gaan.
– Als we niet die principes volgen, is het alternatief immers bloedwraak, en dat is iets uit een andere tijd waar we niet naar terug willen, zegt Linaker.
– Ik ben ongeduldig en wil klaar zijn met die rechtszaak. Ik hoop dat het zo min mogelijk circus wordt en zo veel mogelijk zaak. Dat verdienen degenen die getroffen zijn, en dat verdient de zaak, zegt Linaker.

De volledige interviews staan in het Noors in
Nye Troms van 10 april 2012 en
Nye Troms van 14 april 2012

Donkere dagen

Opnieuw stroomt het geluk door me heen. Een blaasorkest en een onverstaanbaar zingende meneer verwelkomen de boot in Havøysund. Kinderen zwaaien met Noorse vlaggen, oudere echtparen kosen zich. Later klinkt er heksengekrijs al een tijdje voor de aankomst in “heksenhoofdstad” Vardø. Dames in het zwart en paars met punthoeden en hoog volume, en een heuse brandstapel (in Vardø waren de meeste heksenverbrandingen in Noorwegen) hebben ze ook gemaakt. Maar met alle lol die er vanaf spat is het niet erg angstaanjagend.

De NRK zond deze dagen een (gedeeltelijke) herhaling uit van “Hurtigrute van minuut tot minuut”. In juni werd deze reis voor het eerst uitgezonden. Een volledige reis van wat velen “de mooiste zeereis van de wereld” noemen, van Bergen naar Kirkenes, 134 uur, een van de langste tv-uitzendingen ooit. En hoe noordelijker hij kwam, en hoe minder bevolkt het werd, hoe meer mensen de Hurtigrute op kwamen wachten bij havens. Kleine kustplaatsjes in Noord-Noorwegen waar letterlijk bijna de hele bevolking op de kade stond. Soms midden in de nacht. Een huwelijksaanzoek op een spandoek voor de camera – en ja, ze zei ja.

Ik kijk er ook nu weer graag naar, maar vervreemdend is het ook. Die plaatsjes die toen baadden in een onschuldig licht, alsof er nog nooit een herfststorm was geweest of zou zijn. Al die vrolijke mensen die vierden hoe mooi en vredig ons kleine landje was, in gelukkige onwetendheid over wat er nauwelijks vijf weken later zou gebeuren.
Kan een van die vrolijke heksen een broer hebben verloren, een van die leuke echtparen een dochter?

Deze kerst waren er in het hele land lege plaatsen aan tafels. Ook hier in het binnenland.
-We moeten overleven en het opbrengen om ‘s morgens uit bed te komen. Het is alsof we in een vacuum leven, maar we doen het stap voor stap.
Dat zei de moeder van Anders Kristiansen (18) tegen de krant Fremover. Hij was een van de jongeren die werden doodgeschoten op Utøya.
– Het is een zware herfst geweest. Het is zwaar als het donker en nat is buiten en binnenin je ook donker is.
En hoewel de moeder, vader en broer eigenlijk nog niet weten hoe het verder moet, kiezen ze er voor om zich te richten op de goede herinneringen. Anders heeft veel uitgericht in zijn korte leven. Niet alleen was hij voorzitter van de locale afdeling van de Arbeiderspartij, ook zette hij zich in voor een beleid tegen pesten, en nog veel meer.
– We kunnen lachen over goede herinneringen die we hebben aan Anders. En veel mensen zijn op bezoek gekomen om verhalen over Anders met ons te delen. Er is weinig blijdschap nu hij dood is, maar middenin al het verdriet lukt het ons blij te zijn, soms, zegt Anders’ oudere broer.

Troms zwaar getroffen

Aan de jongeren

Nordahl Griegs gedicht Til Ungdommen is actueler dan ooit.

In 1936 schreef de Noorse schrijver-dichter-buitenlandcorrespondent Nordahl Grieg het gedicht ‘Til Ungdommen’. In 1952 werd het op muziek gezet door componist-pianist Otto Mortensen.
http://youtu.be/QiyW5-Jp6uI

In veel rouwadvertenties van de jongeren die omkwamen op het eiland Utøya staat een vers uit de tekst. Tijdens veel begrafenissen wordt het gezongen. Het werd ook gezongen tijdens de herdenkingsdienst vorige week in de Domkerk van Oslo.
Hier staan drie verschillende Engelse vertalingen van Til Ungdommen. Zelf voel ik het meest voor de vertaling van Morten Åstad. Ik waardeer de muzikaliteit van Sinclairs vertaling, maar vind de vertaling van Joe Gorman weinig toevoegen- vrij en toch niet muzikaal. Commentaar?

– Een zeldzaam goede jongen verloren

Vandaag werden er verspreid over het hele land 18 jongeren begraven die op 22 juli de dood vonden op Utøya. In Salangen werd Simon Sæbø (18) begraven.
De dominee vertelt wat voor persoon Simon was.

Vijftienhonderd mensen bewezen Simon de laatste eer, onder wie minister-president Jens Stoltenberg. Salangen in het zuiden van de provincie Troms heeft een kleine 2300 inwoners.

Veel politici waren aanwezig, onder andere alle politici uit Troms die in het parlement zitten. Dominee Kim Astrup vertelde namens de familie over de jongen, die zich al op tweejarige leeftijd toonde van zijn zorgzame kant door zijn jonge broertje zijn eigen mooiste speelgoed te geven. Weliswaar gooide die hij die zo hard dat het broertje in een reisbed moest zitten met een net erover om niet gewond te raken.

Die zorgzaamheid, maar dan later wat minder ruw vormgegeven, was een rode draad in Simons leven. Zijn betrokkenheid bij de samenleving kreeg hij ook al jong. Hij werd lid van de jeugdbeweging van de Arbeiderspartij en deed er ook in zijn gemeente veel moeite om het aantrekkelijker voor jongeren te maken. Zo gaf hij asielzoekers bijles, en was verbaasd dat hij daar ook nog geld voor kreeg.

In 2009 was hij bij het landelijke congres van de Arbeiderspartij, als jongste deelnemer, en maakte indruk op Stoltenberg met zijn engagement voor viskweek. Twee anderen van Noord-Noorwegen praatten ook ooit met zo veel passie over vis, en die zijn allebei later visserijminister geworden, vertelde de minister-president.

-Jullie hebben een zeldzaam goede jongen verloren. Salangen heeft een belangrijke stem verloren. Noorwegen heeft iets van zijn toekomst verloren, zei Stoltenberg tegen Simons ouders. – Ik ben vader en ik huil samen met jullie. Er komen dagen zonder licht en nachten vol met gemis. Maar jullie hebben Simons broer, iedereen in de kerk, heel Salangen, en bovendien hebben jullie ons, heel Noorwegen, met jullie.

Vandaag werden er 18 slachtoffers van de aanslagen begraven, op vele verschillende plaatsen in het land. Morgen weer 30, onder wie Gunnar in mijn gemeente Bardu. Lijst van begrafenissen . Bij elke begrafenis is een vertegenwoordiger van de regering.

Duizend tekeningen

Ook hiphopgroep Karpe Diem maakte indruk tijdens het herdenkingsconcert .

De groep bestaat uit Magdi Omar Ytreeide Abdelmaguid, Chirag Rashmikant Patel en DJ Marius Thingvald (DJ En som heter Marius). Bij deze gelegenheid speelden ze met een paar extra muzikanten en het grote omroeporkest van de NRK.
Een geëmotioneerde Chirag rapte een nieuw stuk tekst bij Byduer i dur(´Stadsduiven in majeur´). Een stukje daaruit, snel en onelegant vertaald:
Kom met me mee naar de stad waar ik woon
waar de rozen mijn bloed zijn
mijn land is klein, maar moedig
en de minister-president praat tegen mij als tegen zijn broer
en we sturen een groet naar de wereld
waarom wapens vasthouden als we een steel kunnen vasthouden

Ook Tusen tegninger paste goed bij de gelegenheid. Het gaat over Magdi´s eigen ervaringen als moslim. Als hij iemand ontmoet, vertelt hij nooit meteen dat hij moslim is, maar wacht totdat hij een tweede en derde indruk heeft gemaakt. Zodat mensen hem aardig EN moslim vinden, in plaats van moslim MAAR TOCH aardig, legde hij uit in een interview met VG. Verder zegt Magdi op de website van Karpe Diem over Tusen Tegninger: -Het gaat over het positieve van geloof, ongeacht waar je in gelooft. En het gaat over hoe gelijk we zijn, ongeacht waar we in geloven.
Die focus is noodzakelijk, vinden ze, in een wereld die te veel aandacht heeft voor het negatieve van geloof en de verschillen tussen ons. Zoek de zeven verschillende godsdiensten in de video!

De eerste dagen na de aanslagen was er onevenredig veel aandacht voor de christelijke slachtoffers, schrijft Jens Brun-Pedersen terecht. Media, diversiteit en verdriet. Zo´n optreden tijdens het Herdenkingsconcert maakt iets goed.

Magdi merkt op dat ze op het podium stonden met een hindoe, een moslim, twee christenen, twee twijfelenden en een atheïst.
– Ik vind het fantastisch dat dat normaal is. Ik heb nooit meer van ons land gehouden, ik heb nooit meer van onze stad gehouden, dan deze week, zei Magdi.

Karpe Diem werd Årets Spellemann voor 2010.

Volle kerken

– Laat vooral de kinderen ook maar een kaarsje aansteken.
Dat was een goed idee van de koster in de kerk van Øksnes. We waren in die gemeente de zaterdag na de aanslagen, en de kerk was ‘s avonds open.
Kaarsen in de kerk in Øksnes voor de slachtoffers.

Dus we tilden ze op en probeerden iets uit te leggen. Over een meneer die eerst een bom liet afgaan en toen ging schieten, allemaal mensen die dood zijn, allemaal trieste papa’s en mama’s.
Kerken kunnen rekenen op grote toeloop sinds de aanslagen. Kerk betere reputatie . In april van dit jaar bleek dat Noren maar weinig vertrouwen in de staatskerk hebben, volgens een onderzoek. Veel mensen ervaarden toen de kerk als ‘bekrompen’, ‘vol vooroordelen’, ‘excluderend’. Dat was nadat een aantal conflictzaken prominent in het nieuws waren geweest. Conflicten over de vraag of homosexuelen dominee mogen zijn, en de conflicten tussen de conservatieve bisschop Kvalme en de progessieve dominee Gelius, die nog verergerden nadat Gelius een boek over ‘Seks in de bijbel’ schreef. Kerk van Øksnes met vlag halfstok. Foto: Karin Swart-Donders.

De eerste massaal bezochte uitvaarten zijn achter de rug. Deze week worden Gunnar en Simon begraven, volgende week Anders. De dominees van Bardu en Salangen bereiden zich voor op druk bezochte uitvaarten met ook veel praktische uitdagingen. Wat doe je als er niet genoeg plaats is voor iedereen die wil komen?

Bloemen bij de kerk voor de beide doden uit Bardu. Foto: Karin Swart-Donders.

Bloemen bij de kerk voor de beide doden uit Bardu.

Ik zie

– We zijn de laatste dagen goed geweest in elkaar zien. Vooral nu is het goed om gezien te worden. Dat zei Bjørn Eidsvåg zaterdag onder het herdenkingsconcert in de Domkerk van Oslo.

Het lied wordt ook veel gedraaid op de radio in deze tijd. Een stukje uit de tekst vertaald:

Ik zie je hebt pijn
Maar ik kan niet alle tranen voor jou grienen
Grienen moet je ze zelf
Maar ik wil grienen met jou

Ik zie dat je op wilt geven
Maar ik kan niet het leven voor jou leven
Leven moet je het zelf
Maar ik wil leven met jou

Eidsvåg werkte begin jaren tachtig als dominee in een psychiatrisch ziekenhuis. Een keer toen hij een preek moest schrijven kwam in plaats daarvan dit lied. In een kwartier of minder. Eg ser belandde op zijn plaat Passe gal (Iets als Best wel gek of Gek genoeg) uit 1983. Het duurde een tijd voordat het doordrong tot het grote publiek, maar nu is het zijn belangrijkste hit. Gecovered door o.a. Sissel Kyrkjebø.

Eidsvåg is oorspronkelijk dominee, maar gaat ook al tientallen jaren mee als zanger-componist-tekstschrijver. Hij is een van de best verkopende artiesten in Noorwegen en ontving vele prijzen. Zo werd hij in 1997 Årets Spillemann (‘speelman van het jaar’) onder de belangrijke Spellemannsprisen en kreeg hij vorig jaar de Tekstforfatternes ærepris, voor schrijvers van Noorse muziekteksten.