Hongerde bij de etenspan

Astrid Helander, Ávvir

- Ze had vrije toegang tot een grote kist met proviand, maar was niet in staat om zelf eten klaar te maken, hoewel ik haar liet zien hoe ze warm eten moest maken, zegt de voorzitter van Karasjok rendiersamevereniging, Nils Mikkel Somby, die door de Nederlandse schrijfster Karin Anema werd beschreven als gierig in haar laatste boek.

De voorzitter van Karasjok rendiersamevereniging, Nils Mikkel Somby, liet vorig jaar de Nederlandse schrijfster Karin Anema toe bij de lente-rendiertrek van zijn siida van Karasjok naar Magerøya. In het recent uitgegeven boek 'De laatste grens. Op rendiertrek met de Sámi' bekritiseert Anema de Sombyfamilie en beschrijft hen als vies en gierig, omdat ze volgens haar alleen droog brood kreeg. - We hadden een enorme kist met proviand in de lavvu (tent) en een grote jerrycan met water.
Bovendien hadden we veel zakjes met gedroogd eten bij ons. Ik liet de vrouw zien hoe ze alleen maar wat water hoefde toe te voegen aan de inhoud van de zakjes om warm eten te krijgen als ik zelf niet in de tent was en zij honger had. Ze kon immers niet de hele tijd meegaan, ik moest immers werken met de rendierkudde. Maar helaas kon de vrouw geen vuur maken, en ook niet de gasovens gebruiken om warm eten te maken. Natuurlijk maakte ik eten als ik terugkwam bij de lavvu zodat ze eten kreeg, omdat ze niet in staat was om het zelf te doen, hoewel ze vrije toegang had tot de etensvoorraad, zegt Nils Mikkel Somby. Hij vertelt dat de vrouw een oudere vrouw is, over de vijftig, maar minder kon dan kleine kinderen. En ze leerde het ook niet hoewel hij probeerde het haar te leren.

Onreinheid- uitspraken
- Dat wij ons niet wassen? Ze kon toch niet altijd zien wat ieder van ons deed? Onder de lentetrek slapen we in een lavvu waar we de grond met berkentakken bedekken, daar leggen we rendierhuiden overheen en we bewaren de bedkleren in aparte kisten. (De lavvu wordt elke dag op een nieuwe plaats opgezet.) Wij zijn net zo schoon als alle anderen en we hebben het thuis netjes. In Skarsvåg hebben we bovendien een groot huis waar de wasmachine het hele etmaal door draait en vieze kleren wast. Tegenwoordig kun je natte tissues kopen, die we in de bergen gebruiken. Het is makkelijk om je handen te wassen voor het bereiden van eten of na toiletbezoek. Maar we nemen geen bad mee de bergen in, gaat Somby door.
Karin Anema vertelt in haar boek dat de hut van de Somby's vol met muizenkeutels was.
- Muizenkeutels? In onze nieuwe hut hebben we GEEN muizen, en er komen ook geen muizen binnen, benadrukt Somby.
Na een tijdje te hebben nagedacht waar Anema de muizenkeutels kan hebben gezien, komt hij erop. Ze waren bij een oude hut gekomen die voor iedereen toegankelijk is, maar daar was het zo vies dat ze ervoor kozen om een andere rustplaats op te zoeken. Somby herinnert zich dat hij de vrouw probeerde te verklaren waarom ze de hut niet konden gebruiken, maar pas nu begrijpt hij dat ze hem niet heeft begrepen.

Vroeg de hele tijd naar hetzelfde
Schrijfster Karin Anema vertelt in haar boek dat de Sombyfamilie haar sociaal uitsloot onder de lentetrek, omdat niemand met haar wilde praten.
- Mensen beslissen altijd zelf hoe ze zich willen gedragen ten opzichte van anderen. Mijn oom verstond niet wat de vrouw zei in slecht Noors. Ik herinner me dat Anema grote interesse toonde voor oude Samische sagen, vooral over mensen met bovennatuurlijke vermogens, en dat ze sagen over bovennatuurlijke dingen wilde horen. Onze oude mensen willen niet over zulke dingen praten. Die 50-jarige vrouw daar heeft niet kunnen communiceren met onze ouden van dagen die boven de 70 zijn. Als ze na een lange werkdag met de rendierkudde de lavvu in kwamen om te rusten, hadden ze geen zin om de hele tijd, het hele etmaal door, met die vrouw te praten, vertelt Somby, en voegt er aan toe dat de oudere mensen van de siida naar hem toe waren gekomen en hadden geklaagd over dat die vrouw de hele tijd hetzelfde vraagt.

Organiseert geen safari
- Ik herinner me een keer dat die vrouw daar zo kwaad was omdat ik naar de rendierkudde was gegaan zonder haar. Ik probeerde haar uit te leggen dat ik mijn werk bij de kudde moet doen en ik kon haar, die niet gewend is aan het rijden op een sneeuwscooter, niet laten rijden op stukken die levensgevaarlijk zijn. Iets anders is dat wanneer je aan het werk bent, je niet altijd naar de lavvu kan rijden om te vertellen dat je ergens anders door moet gaan met werken, gaat Somby door.
Hij vertelt dat, hoewel hij de verantwoordelijkheid voor Karin Anema op zich had genomen door haar mee te laten gaan op de lentetrek, niemand een 24-uursservice kan verwachten, en voegt eraan toe:
- De lente-rendiertrek betekent dat wij allemaal het hele etmaal door aan het werk zijn. Lentetrek is geen vakantiereisje. Ik bied ook geen kant-en-klare safarireis aan zoals dat in Afrika wordt gedaan. Ze zou immers alleen maar met ons mee gaan.

Tevreden gasten
Nils Mikkel Somby vertelt dat het verzoek dat hij eerst kreeg erop neerkwam dat de schrijfster een week mee zou gaan. Hij ging daarmee accoord toen hij hoorde dat de buitenlandse wilde betalen. Hij vindt niet dat hij bijzonder veel betaling heeft gevraagd, in feite minder per dag dan wat het kost om een sneeuwscooter te huren, hoewel hij ook slaapzak, sneeuwscooter, kleren enzovoort verschafte. - Anema zelf betaalde slechts een klein deel van het bedrag, de anderen betaalden het grootste deel, legt Somby uit.
Zowel Samen als Noren zijn meegeweest op zijn lentetrek en hij vertelt dat die hem goede aanbevelingen geven, ansichtkaarten sturen en bedanken voor een prettig gezelschap en dat ze heel tevreden waren met het verblijf. Hij geeft toe dat de vrouw een last is geweest voor de siida en een zeurend vrouwspersoon was.
- Ik neem haar niet serieus. Ik ga ook geen rectificaties eisen en ook geen geld. In plaats daarvan lach ik haar uit. Ik vind haar een stakker. Het kan me niet schelen of ze ons primitief vindt, besluit Somby.

Astrid Helander, journalist bij de Samischtalige krant Ávvir, 19 september 2009
vertaling Samisch-Noors: Astrid Helander
vertaling Noors-Nederlands: Karin Swart-Donders