Category Archives: Samisch

Land dat verandert

Op Wereldboekendag presenteren we trots een vertaling van de grote Samische dichter Nils-Aslak Valkeapää. Voor zover mij bekend de eerste keer dat Valkeapää wordt gepubliceerd in het Nederlands. Dit is een fragment uit zijn beroemde epos Beaivi Áhčážan.


land
dat verandert
als daar je woonde
wandelde

klamzweette
koukleumde

de zon zag
ondergaan verschijnen
verdwijnen opgaan

land dat verandert
als je denkt aan
oorsprong
voorgeslacht




Vertaling: Geri de Boer en Karin Swart-Donders, m.m.v. Louise van der Kuijl.

Fragment uit Nils-Aslak Valkeapää: Solen min far, skandinavisk oversettelse av Beaivi Áhčážan (1988). Kautokeino, DAT os, 1990.

Vertaling gepubliceerd met toestemming van Stiftelsen Lásságámmi.

Ollu giitu Lars-Joar Halonenai, veahkeheaddjin mátkkis.

Hier staat het oorspronkelijke gedicht in het Samisch met Noorse vertaling door Harald Gaski.

Zon in Bardu op 6 februari 2007. Foto: Karin Swart-Donders.

Fragment uit Beaivi Áhčážan

Eanan
lea earálágan
go das lea orron
vánddardan

bivastuvvan
šuvččagan

oaidnán beaivvi
luoitime loktaneame
láhppome ihtime

eanan lea earálágan
go diehtá
máttut
máddagat

————————————————————————————————————————-

landet
er annleis
der du har budd
vandra

sveitta
frose

sett sola
dale stige
kverve og komma att

landet er annleis
når du veit
her er
røter
forfedrar

Fragment uit het epos van Nils-Aslak Valkeapää: Solen min far, skandinavisk oversettelse av Beaivi Áhčážan (1988). Kautokeino, DAT os, 1990.
Gedicht gepubliceerd met toestemming van Stiftelsen Lásságámmi . Vertaling naar het Noors: Harald Gaski.

Joika-jubileum: 50 jaar ingeblikte ‘rendier’ballen

Hee lee lee lee laa- het is een echt jubileumjaar voor de Samen.

  • Dertig jaar geleden zongen en joikten Sverre Kjelsberg en Mattis Hætta Sámiid Ædnan (Engels) op het Eurovisie Songfestival in Den Haag. Het is de bekendste joik ooit en de enige die ook Noren zonder Samische banden vaak gebruiken. Vooral als ze te veel op hebben.
  • Dit lied gaat over het Altaconflict. De hongerstaking voor het parlement vond ook dertig jaar geleden plaats.
  • Johan Turi (Engels) schreef honderd jaar geleden het eerste boek in het Samisch. Muitalus sámiid birra is vertaald in een aantal talen, maar niet in het Noors.
  • De Straumsmo- en Innset-waterkrachtcentrales hier in Bardu bestaan vijftig jaar. We kregen een mooi boekje van Statkraft met foto’s van de stoere kerels die destijds het zware werk deden en veel getallen die moeten aangeven hoe belangrijk en schoon waterkracht is. Geen woord over de Zweedse Samen die weidegrond kwijtraakten en tenslotte, in 1968, gelijk kregen van de Noorse Hoge Raad: het principieel belangrijke Altevann-vonnis.

Maar eerst: joika! Vijftig jaar bestaat het gerecht. En dat gaat gevierd worden, vertelt merkenchef Kjersti Sørby in Nortura.
Joika, wie is er niet groot mee geworden? Ze roepen nostalgische gevoelens op bij Noren, die vleesbollen. Ze drijven in bruine saus in rode blikken die getooid worden met een plaatje van een te blij Samenventje. ‘Rendierkoekjes in wildsaus’, noemt de producent ze. Maar rendier is bepaald niet het enige bestanddeel. In een blik van 800 gram zit 84 gram rendiervlees en verder vooral rundervlees en wat schapenvlees. En de wildsaus, daar hebben ze visvet in geklodderd.
Geef mij maar pindakaas.
De Noorse Consumentenbond vindt de benaming ‘rendierkoekjes’ dan ook misleidend, in navolging van een paar klagende Samen. De Noorse Voedsel en Waren Autoriteit vindt het niet misleidend, maar zou wel liever zien dat de hoeveelheden ander vlees op de blikken vermeld stonden.
Hoe dan ook geven de verkoopcijfers reden voor joika-jubel.
– Joika is waarschijnlijk de meest gekochte maaltijdconserve aller tijden in Noorwegen. Dit jaar eten we waarschijnlijk 1,5 miljoen blikken, 15 procent meer dan in 2009, zegt Sørby tegen e24 (Noors).

Van de top naar Nederland. WorldDrum onderweg.

Na Målselv zal nu Kikkerland naar een hoger spiritueel niveau worden getild. Gerard Remmerswaal is op weg terug naar Nederland. Vergezeld van zijn partner en de wereldtrommel. Hij ontving de ‘WorldDrum’ zondag op het Isogaisa-sjamanenfestival.

Gerard Remmerswaal ontvangt de wereldtrommel. Foto: Karin Swart-Donders.

Remmerswaal ontvangt de wereldtrommel. Foto: Karin Swart-Donders.


In 2006 had de Noorse Kyrre Gram ‘White Cougar’ Franck een visioen. Een trommel moest reizen van land tot land, van volk tot volk, van mens tot mens. De Samische Birger Mikkelsen maakte de WorldDrum, die werd ingewijd voor het parlementsgebouw in Oslo. Sindsdien reist-ie (ik moet eigenlijk zeggen: ‘Zij’) naar alle uithoeken van de wereld. Op al meer dan 350 plekken was het ding Zij het middelpunt van ceremonieën. Zo wil men aandacht vragen voor de kritieke toestand waarin Moeder Aarde verkeert. We moeten de relatie met Haar herstellen om katastrofes te voorkomen en het ‘levensweb’ te herstellen.
Kyrre Gram 'White Cougar' Franck en Morten Wolf Storeide met de trommel. Foto: Karin Swart-Donders.

Kyrre Gram 'White Cougar' Franck en Morten Wolf Storeide met de trommel.


Coördinatie doet de Noorse Morten Wolf Storeide. De trommel kwam uit Canada naar het Isogaisa-sjamanenfestival in Målselv. Zaterdagavond mochten alle deelnemers de trommel bespelen tijdens een ceremonie.
Er is vanaf komende zondag een flink aantal activiteiten in Nederland, voordat de WorldDrum in november koers zet naar Nieuw-Zeeland.
Hier is het programma in Nederland.

Sjamanenfestival in Målselv

RendierBOB

Dat is nou het Noorse alcoholbeleid: je wint een rendierrace en dan krijg je alleen een glaasje kinderachtige zoetigheid.

Nils Kai A. Anti (16) en rendier Rákko Čuoivvat (5) wonnen vanmiddag de Noorse kampioenschappen ‘racen met rendieren’ in Tromsø. De rendierraces door de grote winkelstraat van Tromsø waren zoals altijd de spectaculaire afsluiting van de Samische week . En zowaar op echte sneeuw, die was eindelijk gevallen.

Máret Ingá Eira is de eigenaar van het rendier en verzekert NRK Nordnytt dat het beestje lekker verwend gaat worden. En de 16-jarige winnaar lacht:
– We gaan het vieren met lekker eten, maar voor mij wordt het vast alleen ‘fruktchampagne’.

Ik zou dan niet meer lachen. Weet je hoe vies dat spul is?

Officieel heet het nu Fruktsjimpanse sinds brouwer Mack een paar jaar geleden de naam moest veranderen op last van champagnemakers. Maar dat woord heb ik nog niemand ooit horen gebruiken, en terecht.

Samisch Sprookje- komt Obama?

Wij hier in het noorden, wij kijken graag een beetje naar de lucht, met onze mond open. De raket die het lichtverschijnsel veroorzaakte zou zijn opgeschoten uit een atoomonderzeeboot (Noors).
Zij daar in het zuiden hebben ook daaagen omhooggekeken, als je op het nieuws moet afgaan. Obama voor, obama na. Maar! Nu! Is! Hij! Geland!
Er wordt druk gespeculeerd over hoe lang, of hoe kort, de president in Noorwegen blijft. Het ziet er nu naar uit dat hij de prijs in ontvangst neemt, een geweldige toespraak houdt en naar de fakkeloptocht gaat kijken. Misschien een gesprek met minister-president Jens Stoltenberg, maar geen lunch met koning Harald, en hij zal wel niet aanwezig zijn bij het Nobelprijs voor de Vrede-concert.
Dat laatste lijkt in elk geval verstandig, als je hoort dat de onvermijdelijke Alexander Rybak weer de onvermijdelijke Fairytale gaat opvoeren. Die heeft waarschijnlijk zelfs de president te vaak gehoord. Maar, deze keer zit er een Samische draai aan. Herman Rundberg van de groep Alit Boazu (Blauw rendier) en Svein Schultz hebben het liedje wat omgeschreven.
Zij wonnen in 2008 samen met Mari Boine de Amandaprijs voor de muziek in de film ‘Kautokeinoopprøret’. En ik kan uit eigen ervaring bevestigen dat Alit Boazu goed is in het vermaken van kinderen in alle leeftijden.
Misschien komt Obama toch nog?

Achterwerk in de klas

Veel Samisch kan ik nog niet, maar ’kontje’ zit. Als een huis.

Wie om vijf over zes naar binnen kijkt in het klaslokaal, ziet zestien mannen en vrouwen van uiteenlopende leeftijden naar hun billen grijpen. ’De spieren opwarmen’, noemt de leraar het. Want net als we allemaal eindelijk zitten met een kop koffie, moeten we achter onze stoel gaan staan. Zingen, steeds sneller. ”Čalbmi, čalbmi, njunni, njálbmi, beallji, beallji, vuovttat. Oalggit, gieđat, čoavji, bahta, buolvvat, juolgi, juolgi.” En het betreffende lichaamsdeel aanraken. ’Oog en oog en neus en mond en oor en oor en haren. Schouders, handen, buikje, billen, knieën, voet en nog een.’

Die veelgeprezen Noorse zangcultuur, leeft die alleen bij peuters en pedagogen? In elk geval ben ik niet de enige om net iets over zessen nog niet in de stemming is. De stemmetjes van de anderen zijn ook dun. Als ze al hun mond opendoen. En als verlegen meisje uit de provincie zomaar in het openbaar aan je bips zitten, dat vraagt zelfoverwinning. Maar ik wil dapper zijn. Klooooiink, resoneert het op de kuisheidsgordel, die mijn man na veel moeite zelfs in mijn maat heeft weten te bemachtigen. (Die Lappen hebben nogal losse zeden, dat weet iedereen).

Als iedereen helemaal warm is, krijgen we grammatica. Vanavond gaat het over ’biktasat’ (kleren) en ’ivnnit’ (kleuren). En die woorden voor kleuren, die hebben een andere uitgang afhankelijk van of je ze predicatief dan wel attributief gebruikt. Huh, moeilijk? Geeft niet, hier gaan jullie echt niet op zakken voor het examen, benadrukt de leraar.

Tijd voor wat oefeningen. Converseren met degene naast je over al je zichtbare kledingstukken.
’Ik heb een blauwe jurk aan. Heb jij ook een blauwe jurk aan?’
’Nee, ik heb geen blauwe jurk aan’, antwoordt mijn buurman, die snel de rits van zijn trui heeft dichtgedaan. Dat scheelt weer een t-shirt. Met ‘zwarte en grijze strepen’, moeilijk moeilijk.
De leraar zegt streng: ’Als dit een intensieve dagcursus was, dan moesten jullie veel meer oefeningen doen.’
’Moesten we dan ook alle onzichtbare kledingstukken benoemen?’ vraagt een andere jongen.
Ik lach hard en oei, daar ontsnapt een windje. Ploooiink, weerkaatst het in het koper. Best wel hard. Nu komen we pas echt in de stemming.

Lavangen zal die leven

Buurgemeente Lavangen is gisteren deel geworden van het ‘beschermingsgebied voor Samische talen’. Als negende gemeente in Noorwegen en als tweede in de provincie Troms, na Gáivuona/Kåfjord. Een vreugdevolle dag, maar deze keer werd het wat sober gevierd. Je kunt niet bezig blijven- laatst werd hier ook al taalcentrum Ástávuona giellagoahtie geopend met Sametingspresident Egil Olli en veel toeters en bellen. De Samische vlag wapperde natuurlijk en er was taart voor mensen die langskwamen op het gemeentehuis.
Gisteravond had ik ook mijn allereerste Samische les in Lavangen. Toen was het bijna donker, geen vlag meer te zien, ook geen taart 🙂
Op Samefolkets dag, 6 februari, gaat Loabát/Lavangen vieren dat ze nu officieel Samisch zijn. Nu is het eerst hard werken. De gemeente moet in het Samisch kunnen communiceren met inwoners die dat willen, en zover is het nog niet.

Rett i salaten

– Alle mennesker internaliseres inn i sin egen kultur og denne kulturen er grunnlag for alt hva vedkommende senere sier og gjør og vurderer utifra.

Journalisten mener at Karin Anema har tråkket rett i salaten med sin oppførsel eller mangel på folkeskikk.
Bekrefter fordommer (norsk)

Les intervjuet med Nils Mikkel Somby: Sultet ved matfatet (norsk)
Astrid Helander i Ávvir, 19 september 2009, oversatt fra samisk av journalisten.

Moie!

Ze ontmoeten elkaar in het zwembad. ‘Stadssame’ Lásse die kanker heeft en het Pakistaanse meisje Leelah dat stiekem zwemt. Beiden willen professioneel zwemmer worden, maar dat gaat natuurlijk niet zonder slag of stoot, in het nieuwe toneelstuk ‘Een golf delen’ van Beaivváš Samisch nationaaltheater.
Regisseur Kristin Bjørn vond het interessant om de oerbevolking (jajaah, ‘oor-spron-ku-lu-ku’) een nieuwe minderheidscultuur in Noorwegen te laten ontmoeten.
Een mooi en herkenbaar citaat:
– Noorwegen is in verandering zodat we een heel gecompliceerde maatschappij worden. Je zegt en doet domme dingen,
maar dat betekent niet dat het onmogelijk is. Je kunt elkaar ontmoeten hoewel je vooroordelen hebt.
Vooroordelen laten zich niet uitroeien. We kunnen beter dingen zeggen, rood worden en erom lachen.
Samisch-Pakistaanse ontmoeting (Noors)

Hyperelastisch, visueel stuk van Beaivváš
(Noors)